Чингис хааны тухай товч тайлбар толь-10

Posted on November 6, 2011

5


-“Чингис хааны тухай товч тайлбар толь” номоос үргэлжлүүлэн нийтэлж байна-

 

ХАДААН БААТАР – Жүрхиний их жанжин Хадаг баатар Ван ханд зүтгэж байжээ.

1203 оны намар болсон Жэжээр өндрийн тулалдаанд Ван ханы талаас Жүрхиний Хадаг баатар байлдсан билээ. Чингис хааны цэрэг шөнө дөлөөр хөдөлж Жэр хавцлын аманд Ван ханыхныг бүслэн гэнэт дайрчээ. Гурван өдөр гурван шөнө тэмцэлдэн байтал гутгаар өдөр нь Жүрхиний Хадаг баатар бууж өгчээ. Хадаг баатар орж очоод өгүүлрүүн:

“Гурван шөнө, гурван өдөр тэмцэлдэхдээ тус хан эзнээ үзсээр байж барьж хэрхэн алуулна? хэмээн тэвчин ядаж, амиа хоргоон зайлуултугай хэмээн сугаруулан тулалдлаа бид. Эдүгээ үхүүлбээс үхье. Чингис хаанд соёрхогдвоос хүч өгье” хэмээв. Ван хан, Нялх Сэнгүм хоёрыг зугтаалгахын тулд байлдсан нь тэр ажгуу. Чингис хаан Хадаг баатрын үгийг зөвшөөж зарлиг болруун:

“Тус хан эзнээ тэвчин ядаж амиа хоргоон зайлуултугай хэмээн тулалдах эр бусдаас илүү буй. Нөхөрлөж болох хүн бөлгөө” хэмээгээд Хадаг баатрын амийг өршөөн зуун иргэний хамт Хуйлдарын эхнэр хүүхдэд нь хүчээ өгтүгэй хэмээн өгчээ.

 

ХА-ЛАЙ-И-ХА-ЧИ ПЭЙ ЛУ(Энэ нэрийг хятадаар тэмдэглэсэн тул дуудлагыг баримтлан бичив) Ийм нэртэй нэгэн уйгур түшмэл дагаар ирсэнд Чингис хаан ихэд олзуурхан баярлаж хан хөвгүүдийн бичгийн багш болгожээ. Ингэж монголчууд Тататунга, Ха-Лай-И-Ха-Чи Пэй Лу хэмээх хоёр багшаар бичиг заалгаж байв.

Академич Ш.Нацагдорж “Чингисийн цадиг” номдоо: “Чингисийн аугаа их гавьяа бол монгол үндэсний бичиг зохиох явдлыг санаачлан ард түмнээ бичиг үсэгтэй болгосон явдал болно” хэмээн тэмдэглэжээ.

 

ХАСАР – Өэлүн эхээс төрсөн таван хүүхдийн нэг, Тэмүжиний дүү болно. Есүхэй эцгээс хойш өнчин хоцорсон түүний хүүхдүүд хар багаас хал үзэж өссөн билээ. Хасар Тэмүжиний эзгүйд өрх гэрээ толгойлж, өнчин дүү нараа асран Өэлүн эхдээ өмөг түшиг болж байжээ. Эртний сурвалж бичгүүдээс үзэхүл Хасар том биетэй, зориг ихтэй, харгис хүн байсан. Хасар Өэлүн эхийн хайртай хүү байжээ. Өэлүн эх хэлэхдээ: “… Тэмүжин энэ нэгэн хөхийн сүүг хөхөж үл барах билээ. Хачиун Отчигин хоёр нэгэн хөхийн сүүг хөхөж үл барах билээ. Хасар бол хоёр хөхий минь сүүг дуустал хөхөж, цээжийг минь уужим болгож амарлиулдаг билээ” хэмээжээ. Хасар Тэмүжинтэй хаан ширээ булаалдах хүмүүсийн нэг учир Чингис хаан Хасарт тийм ч сайнгүй байсан нь мэдээж. Гэвч Чингис хаан эхийнхээ хилэнгээс эмээн Хасарт гар хүрч чаддаггүй байсан билээ. Чингис Хасарын захиргааны иргэдийг булаан түүнийг далдуур хавчин хяхаж байжээ. Энэ үеэр Хасар Чингис хоёрын зөрчил туйлдаа хүрч Хасар үндсэн албатаа авч Чингисээс урван гарсан шиг байна. Хасарыг албат ардын хамт дайжин урвахад Чингис тун их сандарч Сүбээдэй баатрыг Хасарыг ятгаж эргэж авчруулахаар явуулжээ.

Хасар Чингис хоёрын зөрчилд гуравдагч этгээд оролцох нь их байжээ. Жалайрын Живгэ болон Хөхөчү бөө нар ах дүү хоёрын хооронд яс хаяж, хов зөөж байсныг сурвалж бичгүүдэд дэлгэрэнгүй бичжээ. Чингисийн эсрэг ноёдын хүчтэй үгсэл хуйвалдааныг толгойлогчид нь Хасар, Хөхөчү бөө нар байжээ. Чингис цэргийн хүчээр Хасар, Хөхөчү бөө нарын эсэргүүцлийг дарсан бөгөөд Хасар бууж өгч, Хөхөчү бөө баривчлагдан алагдсан байв. “Алтан товч”, “Эрдэнийн товч” зэрэг зохиолд Хасар дээрх явдлын дараа Чингисийн хамт Уран Чингүйн бослогыг цус урсган дарж Болболон нэрт эмэгтэйг шанд авч байсан мэдээ байдаг. Хэдий тийм боловч Чингис Хасар хоёрын харьцаа сайжраагүй билээ. Тангудын Ся улсыг байлдахад Хасар, Тангадтай байлдааныг үргэлжлүүлэх талаар Елүй Чуцайтай маргалдан Чингист буруушаагдсан тухай мэдээ “Алтан товчид” бий.

Чингис, Хасар хоёрын харилцаа улам муудсаар, Тангадын байлдааны өмнөхөн Чингис Хасарыг баривчлан хашаа худагт олон хоногоор хашиж байсан ба үүнээс Хасарын хөлийн тулай өвчин улам муудаж жаран дөрвөн настайдаа 1227 онд нас баржээ.

 

ХИАД БОРЖИГИДЫН УДАМ – Чингис хааны өвөг дээдэс Боржигины дээд уг нь Боржигидай мэргэн Монголжин гоа хатантай байгаад Торголжин баян хүүтэй болж Торголжин баян нь Борогчин гоа хатан авчээ. Тэдний хөвүүд нь Дова сохор, Добу мэргэн хоёр аж. Үүнээс Добу мэргэн нь хори түмэдийн хорилардаг мэргэний хатан Баргужин гоагаас гарсан Алангоаг хатан болгожээ. Ингэснээр боржигидийн удам хори баргуд (буриад барга)-тай ураг барилджээ. Алангоогаас Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буху хатаги, Бухату салжи, Бодончар хэмээх 5 хөвгүүн төрснөөс Бодончарын удам Боржигидайн үндэс болов.

Бодончарын хүүхэд нь: Жажирдай, Багаридай, Хабич баатар, Жэгүридэй нар болох бөгөөд эднээс Хабич баатар нь Түгүхүдэй, Зүтгүлбөх, Мэнэнтудун гэдэг хүүхэдтэйгээс Мэнэнтудун ахлагч байжээ. Мэнэнтудун нь Хачихүлүг, Хачин, Хачиу, Хачула, Хачиун, Харандай, Начинбаатар гэсэн хүүхэдтэй. Эднээс Хачихүлүг Начинбаатар ахлагч нь байв. Хачихүлүг нь Номулун хэмээх хатантай, төрсөн үр нь Хайду болно.

Түрүүний Хабич баатрын хүү Түгүхүдэй нь Бүрибалчири гэдэг хүүтэй, түүний хүү нь Хар хадаан болох ба энэ нь Хаидугийн үеийн хүн ажээ. Начинбаатарын хөвгүүд нь: Уругдай, Мангудай, Сижигүдэй, Тохолдай, Хайдугийн хөвгүүд нь Байшинхор догшин, Чирха Лянхуа, Чаужин Үртэгэй. Эднээс Байшинхор Хайдугийн ширээг залгав. Хар Хадааны хачис нь Жамуха сэцэн болов. Байшинхор догшины үр нь Түмбинай сэцэн. Түүний хүү Хабул хан болов. Хабул ханы дүү Сэмсэгүл гэж байснаас Билэгт баатар төрөв. Хайдугийн дэд хүү Чирха Лянхуагийн хөвүүд нь: Сэнгүнбилэг, Бэсүдэй, Гант чинуа, Өлөгчин Чинуа. Сэнгүнбилэгийн хүү Амбагай хан. Хайдугийн гутгаар хүү Чаужин үртэгэйн хүүхэд: Оронай, Хонхотон, Арулад, Сөнид, Хавтурхас, Гэнигэс.  

Хабул хан Гоа хулуху гэдэг хатантай. Тэдний хүүхэд нь Охин бархаг, Бартанбаатар, Хутагт мөнхүр, Хотулхан, Хуланбаатар, Хадоли, Түдгэн отчигин.

Бартанбаатар хан болов. Түүний хүү Мэнгит хиад, Нэгүн тайж, Есүгэйбаатар, Даридай отчигин. Есүгэй баатар тэргүүлэгч нь болов. Хабул ханы ахмад хүү Охинбархагийн үр Хутагт Жүрхи, гутгаар хөвгүүн Хутагт Мөнхүрийн хүү Бүри бөх. Есүгийн ах Нэгүн тайжийн хүү Хучир бэхи, Хотул ханы үрс: Хуланбаатар, Жүжи, Хирмагу, Алтан. Хуланбаатарын хөвгүүн Их Чэрин.

Есүгэй баатрын хатан нь Өгэлүн үжин, Сочигал. Түүний хөвгүүд нь: Өгүлэн эхээс Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Отчигин; нөгөөх хатан Сочигал эхээс – Бэгтэр, Бэлгүтэй хоёр төрөв.

Чингис хааны хатан Бөртэ үжин. Тэдний хөвгүүд: Зүч, Цагаадай, Өгөөдэй, Толуй. Зүчийн хүү Батхааны удам Алтан ордны улсын хаад ноёдын удам болов. Цагаадайн хүү Муган туганы хойчис Могулистаны ноёдын удам болов. Өгөөдэйн ахмад хүү Гүюг Монгол улсын их хаан ор суугаад түүний үрс хийгээд буюу төрлийн үе тасрав.

Толуйн удам Мөнх хаанаас эхлэн Монгол туургатны хаад ноёдын олон үеийн уг шаг болов.

            ЧИНГИС ХААНЫ АЛТАН УРГИЙН ЯЗГУУР УГСАА

                        1.Бөртэ Чиноугаас Чингис хаан хүртэл

1.Бөртэ Чинуа-Гоо марал                                                (758 оны үед байсан)

2. Батачихан (Батцагаан)                                                 786

3. Тамачи                                                                              808

4. Хоричар мэргэн                                                              828

5. Уужим буурал                                                                 847

6. Их нүдэн                                                                           873

7. Сэм сочи                                                                          891

8. Салихарчу                                                                       908

9. Боржигидай                                                                   

10. Мэргэн=Монголжин гоо                                              925

11. Торгилжин баян=Борогчин гоо

12. Добун мэргэн=Алангоо                                               945

13. Бодончар                                                                       970

14. Бүрин шихиртү Хабичибаатар                                984

15. Мэнэнтудун                                                                    1001

16. Хачихүлүг                                                                      1018

17. Хайду                                                                              1025

18. Байшинхор                                                                    1042

19. Түмбинайсэцэн                                                            1069

20. Хабул хаан=Гоо Хулуху                                             1084

21. Бардам (Бардан) баатар                                            1101

22. Есүгэй баатар                                                               1118

 

                        2. Чингис хаанаас Лигдэн хаан хүртэл

Хааны цол                          Хааны нэр                           Их хаан суусан он

1.Чингис                               Тэмүжин                                          1206-1227

2. Төрбаригч                        Толуй                                               1228-1229

2.Тайзун                                Өгөөдэй                                           1229-1241

   Засаг баригч

хатан                          Наймалжин буюу Дөргөнэ          1242-1245

3. Тинзун                               Гүюг (Хүлүг)                                                 1246-1248

    Засаг баригч

          хатан                            Огул Гаймиш                                   1249-1250

4. Сиянзун                            Мөнххаан                                          1251-1260

5. Сэцэн шизу                      Хубилай                                            1260-1295

6. Өлзийт Чензун                Төмөр                                                            1295-1307

7. Хүлүг үүзун                      Хайсан                                              1308-1311

8. Буянт Р, Ж Ензун           Аюурболд                                         1312-1320

9. Гэгээн Йинзун                 Шудбал                                             1321-1323

10. Гайтин                            Эсэнтөмөр                                        1324-1328

11. Даяншүн Эсүгэва         Эсүгэва                                             1328-1328

12. Хутагт Инзун                 Хүсэлэ                                               1329-1329

13. Заяат Вензун                Тугтөмөр                                           1329-1332

15. Нинзун                            Ринченбал                                       1332-

15. Ухаант Хойзун              Тогоонтөмөр                                    1333-1370

16. Билэгт Жоозун              Аюушридар                                      1371-1378

17. Усхал Изун                     Төгстөмөр                                         1379-1388

18. Зоригт                             Энх                                                     1389-1392

19. Нигүүлсэгч                     Элбэг                                                 1393-1399

20.                                           Гүнтөмөр                                          1400-1402

21.                                           Өлзийтөмөр                                     1403-1410

22.                                           Дэлбэг                                               1411-1415

24.                                           Эсэх хаан                                         1415-1425

25.                                           Ажай хаан                                        1426-1438

26. Тайзун                             Тогтоо бух                                         1439-1451

      Тайюван                         Агваржин                                          1452-

      Тийян сун                       Эсэн хаан                                         1453-1454

27. Мэргэн Чингис              (Мэргүргэс)                                       1454-1465

28.                                           Молон                                                (1465-1466)

29.                                           Баянмөнх                                         1468-1472

30.                                           Мандуул                                            1472-1479

31. Даянхаан                       Батмөнх                                            1480-1517

32. Сайн                                Алаг хаан                                          1517-1519

33. Боди                                Алаг хаан                                          1521-1547

34. Гүд                                   Дарай сун                                         1548-1557

35. Засагт                             Түмэн                                                 1558-1592

36. Сэцэн                              Буян                                                   1593-1603

37. Хутагт                              Лигдэн                                               1604-1634

38.                                           Эрххонгор                                        1634-1635

 

            ЧИНГИС ХААНЫ УГСААНЫ АР ӨВӨР МОНГОЛЫН НОЁДЫН УГ ЭХ

                        А. ӨВӨР ХОШУУДЫН НОЁДЫН УДАМ

            1. Жиримийн чуулган – 9 хошуу

а) Нон хорчин – Чингисийн дүү Хабат Хасарын 14 дүгээр үеийн ач Хүймөнх Тасхарын удам. (6 хошуу)

б) Жалайд – Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Амин тайжийн үр сад. (1 хошуу)

в) Дөрвөд – Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Аржуны удам. (1 хошуу)

г) Горлос – Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Убашийн удам. (2 хошуу)

            2. Жостын чуулган

а) Харчин – Чингисийн есөн өрлөгийн нэг Урианханы Зэлмийн 7 дугаар үеийн ач Хотаны удам. (3 хошуу)

б) Түмэд – Зүүнгар нь Харчины Хотон өөр төрөл болох Мангудай харчингаас салж аймаг болсон ба баруун гар нь Хөх хотын Түмэдтэй ойр төрөл Омбо цоохорын удам. (2 хошуу)

            3. Жоу – Удын чуулган

а) Аохан – Чингисийн 15 дугаар үеийн ач Батмөнх даян хааны Омбол Дайчин Зүүрэнгийн удам. (1 хошуу)

б) Найман – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Төрболдын омбол Эсэн Үйзэн ноёны удам. (1 хошуу)

в) Баарин – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Арцболдын ач Субахай дархан ноёны үр сад. (2 хошуу)

г) Жаруд – Чингисийн 17 дугаар үеийн ач Гүрсүчү Хасарын хөвгүүн убаж Үйзэн ноёны удам. (2 хошуу)

д) Ар хорчин – Чингисийн дүү Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Хондлон дайчингийн удам. (1 хошуу)

е) Оннигуд – Чингисийн дүү Үлүг ноёны (Отчигины) хойт үеийн ач Баяндай хонгор ноёны удам. (2 хошуу)

ж) Хишигтэн – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Очирболдын ач Шаралдай мэргэн ноёны удам. (1 хошуу)

з) Халх – Халх Зүүн гар. Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн 5 үеийн ач Гомбо Илдэнгийн удам. (1 хошуу)

            4. Шилийн голын чуулган

а) Үзэмчин – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач, Төрболдын ач Онгон Тулайн удам. (2 хошуу)

б) Хуучиу – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Төрболдын хөвгүүн Гүдэн ханы удам. (2 хошуу)

в) Сөнид – Төрболдын хөвгүүн Хөгчит мэргэн тайжийн удам. (2 хошуу)

г) Авга – Чингисийн дүү Бэлгүтэйн 17 дугаар үеийн ач Баясах Бүргэдийн хөвгүүн Тарнигүдэнгийн удам. (2 хошуу)

д) Авганар – Мөн Баясах Бүргэдийн хөвгүүн Номидмэхэтийн удам. (2 хошуу)

            5. Улаанцавын чуулган

а) Дөрвөн хүүхэд – Хабат Хасарын 15 дугаар үеийн ач Наянтайн дөрвөн хөвгүүдийн удам. (1 хошуу)

б) Муумянган – Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Цэгэнбуянт ханы удам. (1 хошуу)

в) Урад – Хабат Хасарын 16 дугаар үеийн ач Борхойн удам. (3 хошуу)

г) Халх – Халхбаруун гар. Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн Омбол Бунидарын удам. (1 хошуу)

            6. Их зуугийн чуулган

а) Ордос – Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Барсболд жононгийн захирсан баруун гурван түмний ноёдын удам. (7 хошуу)

            7. Алаша өөлд

Хабат Хасарын 21 дүгээр үеийн ач Хоролибаатар эрх жононгийн удам. (1 хошуу)

            8. Хөхнуурын хошууд

Хабат Хасарын 19 дүгээр үеийн ач Төмөрбайх Гүси ханы удам. (21 хошуу)

            9. Хөх нуурын халх

Чингисийн 21 дүгээр үеийн ач Доржравдан илдэнгийн удам. (1 хошуу)

            10. Цахар

Лигдэн хааны ач Борнай нарын харьяат. (8 хошуу)

            11. Хөх хотын түмэд

Алтанхааны харьяат. (2 хошуу)

    

                        Б. ХАЛХ ДӨРВӨН АЙМАГ

            а) Халхын Засагт хан аймаг

Чингисийн 16 дугаар үеийн ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хөвгүүд (Ашихай дархан, Ноёдой хатанбаатар, Далдан хөндлөн, Саму буйма нар)-ийн удам

            б) Халхын Түшээт хан аймаг

Мөн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуравдугаар хүү Онох үйзэн ноёны удам. (20 хошуу)

            в) Халхын Сэцэнханы аймаг

Мөн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн дөтгөөр хүү Аминдуралын удам. (23 хошуу)

            г) Халхын Сайн ноён хан аймаг

Мөн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гутгаар хөвгүүн Онох Үйзэн ноёны хөвгүүн Түмэнхэн сайн ноёны удам.

 

ХИШИГТЭН – Монгол улсын цэргийн “их гол” нь хишигтэн гэдэг Чингис хааны шадар цэрэг билээ. Хишигтэн нь хэвтүүл хэмээх шөнийн манаа, хорчин хэмээх өдрийн харуул, торгууд хэмээх шадар цэргээс тус тус бүрэлдэж байв. Хишигтэн цэрэгт гагцхүү түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёдын үр хүүхэд, малчдын хүүхдийн дотроос эрэлхэг чийрэг, цэргийн эрдэмд шалгарсан залуусыг хэд хэдэн шалгуураар сонгон авдаг журамтай байв.

Хишигтэн бол шууд Чингис хааны мэдлийн хүмүүс юм. Чингис хааны соёрхол зөвшөөрөлгүйгээр хэн ч тэднийг өөр ажилд томилох буюу дайнд явуулах, шийтгэх эрхгүй байжээ.

Монгол улсыг байгуулсны дараагаар Чингис хаан Хишигтний тоог түм хүргэж, маш нарийн зохион байгуулалттай болгожээ.

 

 

Үргэлжлэл бий